Bolesław Roja

Bolesław Roja
Ilustracja
generał dywizji generał dywizji
Data i miejsce urodzenia

4 kwietnia 1876
Bryńce Zagórne, Austro-Węgry

Data i miejsce śmierci

27 maja 1940
Sachsenhausen, III Rzesza

Przebieg służby
Lata służby

1899–1905
1914–1922

Siły zbrojne

Wappen Kaisertum Österreich 1815 (Klein).png Armia Austro-Węgier
Orzełek II RP.svg Wojsko Polskie

Formacja

Orzełek legionowy.svg Legiony Polskie

Jednostki

2 pp Leg.
2 DP Leg.
DOGen. „Kielce”
DOK VIII
2 Armia

Stanowiska

dowódca dywizji
dowódca okręgu generalnego
dowódca okręgu korpusu
dowódca armii

Główne wojny i bitwy

I wojna światowa
wojna polsko-bolszewicka

Późniejsza praca

poseł Sejmu II kadencji

Odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Walecznych (1920-1941, czterokrotnie) Krzyż Zasługi Wojskowej (w czasie wojny)
Odznaka 4 Pułku Piechoty (tzw. swastyka) Odznaka „Za wierną służbę”
Multimedia w Wikimedia Commons
Bolesław Roja, dowódca 4 pułku piechoty Legionów, 1915–1916
Bolesław Roja, dowódca 4 pułku piechoty Legionów, 1915–1916
Bolesław Roja, 1928–1929
Leopold Gottlieb, Portret Bolesława Roji, litografia, 1916
Grób gen. Bolesława Roji na Wojskowych Powązkach w Warszawie

Bolesław Wincenty Roja (ur. 4 kwietnia 1876[1] w Bryńcach Zagórnych, zm. 27 maja 1940 w Sachsenhausen) – oficer Legionów Polskich, generał dywizji Wojska Polskiego i poseł na Sejm RP II kadencji. Kawaler Orderu Virtuti Militari.

Kariera wojskowa

Działał w tajnym ruchu niepodległościowym na obszarze Galicji[2]. Uczęszczał do gimnazjum we Lwowie, maturę zdał w Gimnazjum św. Anny w Krakowie. Następnie ukończył szkołę kadetów w Wiedniu. Mianowany w 1899 podporucznikiem, służył w 36 Pułku Obrony Krajowej w Kołomyi. Ze względu na zły stan zdrowia w 1905 został przeniesiony do rezerwy. Współpracował z wywiadem austro-węgierskim. Pracował jako urzędnik kancelaryjny w Krakowie, a także studiował prawo i medycynę na Uniwersytecie Jagiellońskim.

Po wybuchu I wojny światowej został członkiem Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, dla którego prowadził szkolenia bojowe Polowych Drużyn Sokolich[3]. Rozpoczął także służbę w Legionach Polskich, w których był bliskim współpracownikiem Józefa Piłsudskiego. Po bitwie pod Jastkowem w 1915, w której Roja był dowódcą 4 pułku piechoty, doszło jednak między nimi do ostrej wymiany zdań. Piłsudski ocenił, że działania ppłka Roji cechowała zbytnia brawura. Z kolei Roja zarzucał Piłsudskiemu i dowódcy walczącego na jego prawym skrzydle 7 pułku piechoty mjr. Mieczysławowi Ryś-Trojanowskiemu opieszałość w ataku, co powodowało, że kompanie „czwartaków” narażone były na flankowy ogień wojsk rosyjskich[4].

Po kryzysie przysięgowym Roja odszedł z Legionów do wojska austriackiego. Po kilkumiesięcznym pobycie w Grazu wrócił do Krakowa, gdzie brał udział w działaniach niepodległościowych. 1 listopada 1918 z rozkazu Polskiej Komisji Likwidacyjnej objął Komendę Wojskową na obszarze Galicji od polnego zbrojmistrza Siegmunda von Benigni in Müldenberg[5]. Dekretem z 1 listopada 1918 Rada Regencyjna Królestwa Polskiego postanowiła „w uznaniu patriotycznego, dzielnego i odpowiadającego wojskowym interesom polskim zachowania się mianować brygadiera Roję Bolesława generałem brygady Wojsk Polskich i dowódcą brygady w Krakowie”[6]. Stopień ten zatwierdził w krótkim czasie Naczelny Wódz PSZ – Piłsudski.

Od stycznia do sierpnia 1919 dowodził 2 Dywizją Piechoty Legionów oraz grupą operacyjną na Froncie Litewsko-Białoruskim. 8 sierpnia 1919 dokonał zajęcia Mińska Litewskiego. W sierpniu 1919 przeszedł na stanowisko dowódcy Okręgu Generalnego „Kielce”, a w marcu 1920 dowódcy Okręgu Generalnego „Pomorze”, gdzie powołał najpierw Radę Pomorską (towarzystwo mające na celu ochronę polskości Pomorza Gdańskiego), a następnie Straż (gwardię obywatelską), przekształconą rozporządzeniem Naczelnika Państwa 19 lipca 1920 w Zachodnią Straż Obywatelską, do której zgłosiło się 10 tys. osób[7].

1 stycznia 1920 Józef Piłsudski, jako Naczelny Wódz, mianował go członkiem Kapituły tymczasowej orderu „Virtuti Militari” i nadał mu Krzyż Srebrny tego orderu[8].

W sierpniu 1920 Roja dowodził przez krótki czas grupą operacyjną (tzw. nadnarwiańską) na Froncie Północnym (2–6 sierpnia), a następnie 2 Armią. W początku sierpnia 1920 zaproponował zamknięcie się w Ostrołęce w celu urządzenia tam Rosjanom Zbaraża[9], krytykując w meldunkach Sztab Generalny za stawianie mu zadań niemożliwych do wykonania. W późniejszym okresie sceptycznie odnosił się do szans zwycięstwa Polski w wojnie z bolszewikami, miał własne wizje polityczne i wojskowe, i z tego powodu nazywany był czerwonym generałem (w swoich odezwach do żołnierzy OG „Pomorze” oskarżał Rosjan o sprzeniewierzenie się idei komunistycznej). W lipcu 1920 podejrzewano go o zamiar ogłoszenia niepodległości Pomorza, gdyby wojna zakończyła się niepowodzeniem, a reszta kraju dostałaby się pod kontrolę bolszewików, a w początku sierpnia 1920 zaproponował W. Witosowi usunięcie Piłsudskiego jako wojskowego ignoranta, ogłoszenie powstania opartego o hasła bolszewickie rządu ludowo-robotniczego z Witosem jako premierem i Roją jako dowódcą sił zbrojnych. Witos oferty tej nie przyjął, natomiast o sprawie poinformował przełożonych generała[10]. W efekcie, ze względu na politykowanie i sianie defetyzmu, Roja jeszcze w sierpniu 1920 został zdjęty przez Piłsudskiego z dowództwa. 20 września 1920 „na własną prośbę zwolniony został z dowództwa Grupy Pomorskiej i przeniesiony do Rezerwy Armii”[11]. Z dniem 1 października 1922 został przeniesiony w stan spoczynku[12].

Działalność polityczna

W późniejszym okresie odnosił się krytycznie do rządów Piłsudskiego i sanacji. W 1928 został wybrany do Sejmu RP z ramienia radykalnej partii ludowej – Stronnictwa Chłopskiego i pełnił funkcję wiceprzewodniczącego parlamentarnej Komisji Wojskowej. W grudniu 1929 złożył mandat poselski. W sierpniu 1930 skrytykował Piłsudskiego w liście otwartym, wystosowanym z okazji zjazdu legionistów – list ów został skonfiskowany przez cenzurę. Próba wystąpienia na jednym z kolejnych zjazdów legionistów w 1937 w Krakowie zakończyła się internowaniem generała na oddziale psychiatrycznym szpitala wojskowego na polecenie ministra spraw wojskowych gen. Tadeusza Kasprzyckiego. Po zjednoczeniu ruchu ludowego w 1931 sprzyjał Stronnictwu Ludowemu, nie wstąpił jednak do tej partii. W czasie Nadzwyczajnego Kongresu Stronnictwa Ludowego mającego miejsce w 1937 w Warszawie, sygnalizował niesprawiedliwość społeczną dotykająca chłopów, mówiąc między innymi: chłopi, walcząc w legionach o niepodległość, walczyli zarazem o sprawiedliwość społeczną i jej nie otrzymali (...). Ja sam, dziś, jako żołnierz, chciałbym jechać i przywieść do kraju Witosa, aby dokonał poprawy stosunków[13].

Okupacja niemiecka

W chwili wybuchu II wojny światowej chorował, później włączył się w podziemną działalność Polskiego Czerwonego Krzyża. W marcu 1940 został aresztowany przez Niemców. Więziony najpierw na Pawiaku, na początku maja tego samego roku trafił do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen (nr więźnia 23982), gdzie wkrótce został zamordowany. Ciało generała zostało spalone w obozowym krematorium.

Grób symboliczny znajduje się na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera A22-półkole-4)[14].

Rodzina

Był synem Józefa, gospodarza-leśnika, i Marii z Trzcińskich[3]. Poślubił Helenę z Niedźwiedzkich, z którą miał czworo dzieci: Jana (ur. 1906), Zofię (ur. 1908), Krystynę (ur. 1912) i Bolesława (ur. 1916).

Awanse generalskie

Ordery i odznaczenia

Upamiętnienie

W 1991 ustanowiono w Krakowie ulicę Generała Bolesława Roji[18]. W 2006 w Legionowie odsłonięto pomnik Generała przy ulicy o tej samej nazwie[19]. W 2020, z okazji 75. rocznicy wyzwolenia KL Sachsenhausen na terenie byłego obozu postawiono monument poświęcony gen. dyw. Bolesławowi Roji.

10 listopada 2021 r., w przeddzień Święta Niepodległości, bp Andrzej Kaleta poświęcił w Kielcach tablicę dedykowaną gen. Roi, upamiętniającą związanego z Kielecczyzną współtwórcę odrodzonego Wojska Polskiego oraz byłego dowódcę Okręgu Generalnego Kielce. Uroczystość odbyła się przed dawną siedzibą dowództwa 2. Dywizji Piechoty Legionów, przy ul. Kapitulnej 2 (obecnie Biuro Wystaw Artystycznych), w obecności przedstawicieli władz oraz pocztów sztandarowych z delegacjami szkół i służb mundurowych[20].

Publikacje

  • Legendy i fakty (1931)
  • Legioniści w Karpatach w 1914–1915 roku (1933)

Przypisy

  1. Inna data urodzenia: na nagrobku jest to: 23.IV.1876, natomiast S.Łoza w Czy wiesz kto to?... podaje: 4.4.1879.
  2. Wacław M. Borzemski: Pamiętnik tajnych organizacji niepodległościowych na terenie byłej Galicji w latach 1880–1897. Lwów: 1930, s. 190.
  3. a b Aleksandra AnnaA.A. Kozłowska Aleksandra AnnaA.A., Bolesław Roja, Warszawa: IPN, 2021, s. 4–5 .
  4. Jan Konefał. Bitwa Legionów Polskich pod Jastkowem w dniach 31 lipca – 3 sierpnia 1915 r.. „Rocznik Lubelski”. T. 27/28 (1985–1986), s. 121–129, 1988. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie. ISSN 0080-3510. [dostęp 2015-07-16]. (pol.). 
  5. Rozkaz Polskiej Komendy Wojskowej nr 1 z 1 listopada 1918 roku.
  6. a b M.P. z 1918 r. nr 191 s.1.
  7. Wojciech Zawadzki, Pomorze 1920, Bellona 2015, s. 63 i 68–69.
  8. a b Rozkaz Naczelnego Wodza z 1 stycznia 1920 r. (Dziennik Rozkazów 1920 r. Nr 1, poz. 1)
  9. Wojciech Zawadzki, Pomorze 1920, Bellona 2015, s. 82.
  10. Wojciech Zawadzki, Pomorze 1920, Bellona 2015, s. 67–69.
  11. Dekret L. 2341 Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza z dnia 20 września 1920 r. (Dziennik Personalny M.S.Wojsk. Nr 38 z 6.10.1920 r.). Wspomniana decyzja o przeniesieniu generała do rezerwy została anulowana dekretem L. 36676/V.G. Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza z dn. 4 września 1922 r. (Dziennik Personalny M.S.Wojsk. Nr 33 z 16.09.1922 r.)
  12. Ten sam dekret L. 36676/V.G. Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza z dnia 4 września 1922 r., ale ogłoszony w Dzienniku Personalnym M.S.Wojsk. Nr 34 z 23.09.1922 r.
  13. Wilhelmina Matuszewska, Stanisława Leblang, Strajk chłopski w 1937 roku. Książka i Wiedza Warszawa 1960, s. 73–74.
  14. Wyszukiwarka cmentarna - Warszawskie cmentarze
  15. W październiku 1922 Bolesław Roja przeszedł w stan spoczynku. Awansowany do stopnia generała dywizji ze starszeństwem od 1 czerwca 1919. Patrz: Komendant Józef Piłsudski i jego czasy - Bolesław Roja
  16. a b c Fotografia gen. Bolesława Roji (infobox).
  17. Aleksandra Anna Kozłowska, Bolesław Roja, seria wydawnicza: Bohaterowie Niepodległej, IPN 2021, s. 8.
  18. Zmiany nazw alei i ulic. kmk.krakow.pl. [dostęp 2019-12-22].
  19. Tablica gen. B. Roi odsłonięta, legionowo.pl [dostęp 2020-01-05]  (pol.).
  20. wg Onet.pl [1], dostęp: 2021-11-10

Bibliografia

  • Stanisław Łoza (red.): Czy wiesz kto to jest? Uzupełnienia i sprostowania. Warszawa: 1939, s. 256. [dostęp 2021-09-21].
  • Henryk Korczyk: Bolesław Roja, [w:] Polski Słownik Biograficzny, tom XXXI, 1989.
  • Andrzej Suchcitz: Generałowie wojny polsko-sowieckiej 1919–1920. Mały słownik biograficzny, Białystok 1993.
  • Komendant Józef Piłsudski i jego czasy – Bolesław Roja.
  • Aleksandra Anna Kozłowska: Bolesław Roja, Wyd. Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2021, ISBN 978-83-8229-168-1, wersja zdigitalizowana.

Linki zewnętrzne

  • Bolesław Roja – publikacje w bibliotece Polona
Kontrola autorytatywna (osoba):
  • ISNI: 0000 0003 8592 6074
  • VIAF: 245049178
  • PLWABN: 9810659793505606
  • NUKAT: n2003096859
  • WorldCat: lccn-no2019106188
Encyklopedia internetowa:
  • PWN: 3968472